@uzbyuksalish

Telegram

@uzbyuksalish

A`ZO BO`LISH

ORXUS KONVENSIYASI: AMALGA OSHIRISH INSTRUMENTLARI VA JAMOATCHILIK ISHTIROKI MEXANIZMLARI

 2026-05-24 18:52:46   |     Просмотров: 1438

Orxus konvensiyasi ekologik boshqaruv sohasida jamoatchilik ishtirokini ta’minlashga xizmat qiluvchi eng muhim xalqaro huquqiy mexanizmlardan biridir. Biroq har qanday kuchli instrument singari, uning samaradorligi ham undan qay darajada to‘g‘ri va oqilona foydalanilishiga bog‘liq. Shu bois Orxus konvensiyasi mexanizmlaridan muvaffaqiyatli foydalanish uchun, eng avvalo, uning ishlash tamoyillari, tartiblari va amaliy imkoniyatlarini chuqur o‘rganish zarur.

Konvensiya doirasida uning normalarini amalda qo‘llash bo‘yicha maxsus qo‘llanma ishlab chiqilgan bo‘lib, unda Orxus hududiga kiruvchi turli mamlakatlar tajribasi asosida eng samarali amaliyotlar batafsil yoritilgan. Bu hujjat nafaqat fuqarolik jamiyati vakillari, balki davlat organlari, ekspertlar va biznes subyektlari uchun ham muhim metodik manba hisoblanadi.

Ma’lumki, Orxus konvensiyasi dastlab BMT Yevropa iqtisodiy komissiyasi hududi uchun yaratilgan. Biroq bugungi kunga kelib Markaziy Osiyoning barcha davlatlari ham ushbu xalqaro huquqiy hujjatning to‘laqonli ishtirokchisiga aylangan. Bu esa mintaqada ekologik boshqaruvning yangi, ochiq va mas’uliyatli modelini shakllantirish uchun muhim imkoniyat yaratmoqda.

Uch tayanch tamoyil

Orxus konvensiyasi uch asosiy yo‘nalishga tayanadi:

  • ekologik axborotdan foydalanish huquqi;
  • qarorlar qabul qilish jarayonida jamoatchilik ishtiroki;
  • ekologik masalalar bo‘yicha odil sudlovga murojaat qilish imkoniyati.

Bizning tashkilotimiz ayniqsa ikkinchi yo‘nalish — jamoatchilikning qarorlar qabul qilishdagi ishtirokidan faol foydalanib kelmoqda. Aynan ushbu mexanizm orqali ekologik jihatdan xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan bir qator loyihalarning oldi olingan. Ayrim hollarda esa loyihalarning mazmuni takomillashtirilib, atrof-muhitga yetkazilishi mumkin bo‘lgan salbiy ta’sir sezilarli darajada kamaytirildi.

Bu tajriba bir haqiqatni ko‘rsatadi: jamoatchilik ishtiroki shunchaki formal jarayon emas, balki real ta’sir kuchiga ega mexanizmdir.

O‘zbekiston uchun yangi imkoniyatlar

Yaqinda Orxus konvensiyasiga qo‘shilgan O‘zbekiston uchun bu yo‘nalishda katta imkoniyatlar ochilmoqda. Ayniqsa, qo‘shni davlatlar tajribasini o‘rganish va muvaffaqiyatli amaliyotlarni moslashtirish foydali bo‘lishi mumkin.

Ma’lumot uchun:
2025-yil 11-mart kuni O‘zbekiston Respublikasining “Atrof-muhitga oid axborotlardan foydalanish, qarorlar qabul qilish jarayonida jamoatchilik ishtiroki hamda atrof-muhitga oid masalalar bo‘yicha odil sudlovga murojaat qilish to‘g‘risidagi Konvensiyaga (Orxus, 1998-yil 25-iyun) O‘zbekiston Respublikasining qo‘shilishi haqida”gi O‘RQ-1045-son Qonuni qabul qilindi.

Bu borada Qozog‘iston tajribasi alohida e’tiborga loyiq. Ushbu mamlakatda jamoatchilik ishtirokini ta’minlashga oid huquqiy mexanizmlar Ekologik kodeksda ham, jamoatchilik eshituvlarini tashkil etish tartiblarida ham ancha puxta mustahkamlangan.

Eng katta to‘siq — passivlik

Huquqiy imkoniyatlar mavjud bo‘lishiga qaramay, jamoatchilikning o‘z huquqlaridan samarali foydalanishiga to‘sqinlik qilayotgan omillar ham yo‘q emas. Eng katta muammo esa ko‘pincha tizimda emas, balki jamoatchilikning o‘zida bo‘ladi — bu passivlikdir.

Afsuski, ko‘pchilik o‘z ovozi biror narsani o‘zgartira olishiga ishonmaydi. “Baribir hech narsa o‘zgarmaydi” degan kayfiyat fuqarolik faolligini susaytiradi.

Shu sababli muvaffaqiyatli tajribalarni ommalashtirish nihoyatda muhim. Odamlar real natijalarni ko‘rsa, ishonch ortadi, ishonch ortgan sari esa faollik ham kuchayadi.

Jamoatchilikni qanday tayyorlash kerak?

Fuqarolik ishtiroki samarali bo‘lishi uchun jamoatchilikni amaliy jihatdan tayyorlash zarur. Xususan:

  • jamoatchilik eshituvlarida qanday ishtirok etish;
  • qaysi hujjatlarga e’tibor qaratish;
  • qanday savollar berish;
  • loyiha risklarini qanday aniqlash;
  • atrof-muhitga ta’sirni baholash hujjatlarini qanday tushunish.

Shubhasiz, bu jarayonda ekspertlar ishtiroki hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bizning tashkilot bu borada nisbatan qulay imkoniyatga ega, chunki mutaxassislarimiz professional ekologlardir. Shu sababli loyihalarni tahlil qilishda xavf va zaif jihatlarni mustaqil aniqlash imkoniga egamiz.

Ammo barcha fuqarolarda bunday maxsus bilim bo‘lishi tabiiy emas. Ana shunday vaziyatlarda institutsional yordam zarur bo‘ladi.

Orxus markazlari — bilim va ko‘mak maydoni

Bunday yordamni Orxus markazlari orqali ta’minlash mumkin. Ushbu markazlar jamoatchilik, davlat organlari va biznes vakillarini o‘qitish, maslahat berish hamda amaliy ko‘mak ko‘rsatishga mo‘ljallangan platformalardir.

Ular quyidagi yo‘nalishlarda yordam bera oladi:

  • ekspert maslahatlari;
  • protsessual ko‘mak;
  • huquqiy hujjatlar tayyorlash;
  • jamoatchilik eshituvlariga tayyorgarlik;
  • manfaatdor tomonlar o‘rtasida muloqotni kuchaytirish.

Aslida Orxus markazlari faqat huquqiy vosita emas, balki ekologik demokratiya maktabidir.

Jamoatchilik ishtiroki biznes uchun ham foydali

Ko‘pincha jamoatchilik ishtiroki faqat fuqarolar manfaatini himoya qiluvchi vosita sifatida talqin qilinadi. Aslida esa bu biznes uchun ham katta imkoniyat yaratadi.

Biz treninglar davomida ishtirokchilardan jamoatchilik ishtirokining foydalarini uch toifa bo‘yicha yozishni so‘raymiz:

  • jamoatchilik uchun;
  • davlat organlari uchun;
  • biznes uchun.

Qiziq jihati shundaki, ko‘pincha eng uzun ro‘yxat aynan biznes uchun yoziladi.

Nega?

Chunki biznes jamoatchilik fikrini oldindan inobatga olsa:

  • ijtimoiy qarshilik kamayadi;
  • reputatsion xatarlar pasayadi;
  • huquqiy nizolar ehtimoli qisqaradi;
  • loyiha kechikishlarining oldi olinadi;
  • investitsion barqarorlik oshadi.

Demak, jamoatchilik ishtiroki biznes uchun to‘siq emas, balki xavflarni boshqarish vositasidir.

Transchegaraviy masalalarda ham muhim vosita

Orxus konvensiyasi faqat milliy darajadagi ekologik muammolar bilan cheklanmaydi. U transchegaraviy ekologik masalalarda ham qo‘llanishi mumkin.

Bu borada Espo konvensiyasi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq Orxus mexanizmlarining o‘ziga xos jihati shundaki, ular qo‘shni davlatlar jamoatchiligini ham jarayonga jalb etishni nazarda tutadi.

Ma’lumot uchun:
Espo konvensiyasi — atrof-muhitga ta’sirni transchegaraviy kontekstda baholash bo‘yicha xalqaro hujjat bo‘lib, 1991-yilda Finlyandiyaning Espoo shahrida qabul qilingan va 1997-yilda kuchga kirgan. Ushbu kelishuvga ko‘ra, agar rejalashtirilayotgan faoliyat boshqa davlatlarga ekologik ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lsa, oldindan ekologik baholash o‘tkazilishi shart.

Bu ayniqsa Markaziy Osiyo uchun dolzarb. Chunki mintaqadagi suv resurslari, energetika, yirik infratuzilma va sanoat loyihalari ko‘pincha bir nechta davlat manfaatlariga bevosita ta’sir qiladi.

Xulosa

Bugungi kunda ekologik masalalarni faqat davlat yoki ekspertlar darajasida hal qilish davri ortda qolmoqda. Barqaror va sifatli qarorlar qabul qilish uchun jamoatchilik ishtiroki zarur.

Orxus konvensiyasi ana shu ishtirokni ta’minlaydigan kuchli xalqaro platformadir.

Eng muhimi, ushbu imkoniyatlardan foydalanishni o‘rganish, tajribalarni o‘zlashtirish va fuqarolarning ishonchini oshirishdir. Chunki faol jamoatchilik bor joyda ekologik mas’uliyat ham, sifatli boshqaruv ham kuchli bo‘ladi.

Svetlana Mogilyuk

“Qozog‘iston Ekoforumi” assotsiatsiyasi raisi, “EKOM” jamoat birlashmasi raisi