O‘zbekistonning “kumush iqtisodiyoti”: islohotlar ijtimoiy xizmatlar bozorini qanday o‘zgartirmoqda
«HAMROH» tashkiloti misolida normativ baza, DXSh amaliyoti va rivojlanish istiqbollari tahlili
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ijtimoiy sohada tub o‘zgarishlar yuz bermoqda. Agar bundan uch yil avval “keksalarga g‘amxo‘rlik” tushunchasi asosan oilaviy mas’uliyat yoki xayriya bilan bog‘langan bo‘lsa, bugunga kelib vaziyat butunlay boshqacha. 2026-yilda mamlakatda “kumush iqtisodiyot” shakllanmoqda, ya’ni davlat tomonidan tartibga solinadigan, soliq imtiyozlari, vaucher tizimi va raqamli platformalarga tayangan ijtimoiy xizmatlar bozori paydo bo‘ldi.
Ayniqsa, Ijtimoiy himoya milliy agentligining tashkil etilishi bu jarayonga jiddiy turtki berdi. Natijada ijtimoiy soha oddiy byudjet xarajati sifatida emas, balki davlat-xususiy sheriklik (DXSh) mexanizmlariga asoslangan hamkorlik maydoni sifatida shakllana boshladi. Biroq har qanday islohot singari, bu jarayon ham muammolarsiz kechmayapti. «HAMROH» tashkilotining xususiy tashabbusdan davlatning strategik hamkoriga aylanish yo‘li yangi tizimning yutuqlari bilan birga, uning “o‘sish og‘riqlari”ni ham ochib beradi.
Ijtimoiy xizmatlar bozorining huquqiy asoslari (2024–2025)
Avvalo ta’kidlash joizki, ijtimoiy himoya tizimidagi o‘zgarishlar shunchaki bayonotlar bilan cheklanib qolmadi. 2024-yildan boshlab ehtiyojmand fuqarolarni aniqlash va ularga manzilli yordam ko‘rsatish bo‘yicha yangi mexanizmlar joriy etildi.
Xususan, 2024-yil 11-martdagi Vazirlar Mahkamasining 123-son qarori fuqarolarni begona parvarishga muhtoj deb e’tirof etish tartibini belgiladi. Bu esa umumiy, bir xil yondashuvdan voz kechib, individual xizmat rejalari asosida yordam ko‘rsatish tizimiga o‘tish imkonini berdi.
Shuningdek, 2024-yil oktyabr oyida “Yagona milliy ijtimoiy himoya” axborot tizimi joriy etildi. Bu tizim hisobga olish jarayonini raqamlashtirish, shaffoflikni ta’minlash hamda inson omilini kamaytirishga xizmat qilmoqda.
Bundan tashqari, 2025-yil 8-maydagi Prezident qarori bilan “Faol hayot sari qadam” dasturi tasdiqlandi. Mazkur hujjat ijtimoiy xizmatlarni autsorsing asosida ko‘rsatishni qonuniylashtirdi. Shu bilan birga, Soliq kodeksiga kiritilgan o‘zgartirishlar asosida ijtimoiy korxonalar foyda solig‘i va QQSdan ozod etildi. Natijada 2025-yil oxiriga kelib, xususiy sektorni ijtimoiy himoya tizimiga jalb etish uchun qulay huquqiy muhit shakllandi.
«HAMROH» tajribasi: xususiy tashabbusdan strategik hamkorlikka
«HAMROH» tashkiloti 2023–2024-yillarda xususiy tashabbus sifatida faoliyat boshladi. Uning asoschisi, amaliyotchi psixiatr, demensiya bilan og‘rigan bemorlar oilalarining malakali yordam topa olmasligi muammosiga duch kelgan edi. Shu ehtiyoj asosida uy sharoitida professional parvarish xizmati yo‘lga qo‘yildi. 2024-yil bahorigacha tashkilot faqat xususiy sektor bilan ishladi va bozorda yuqori talab mavjudligini tasdiqladi.
Keyinchalik Ijtimoiy himoya milliy agentligi pilot loyiha doirasida hamkor izlaganida, «HAMROH» ushbu tajribada ishtirok etdi. Toshkent shahrining Mirzo Ulug‘bek tumanida o‘tkazilgan tajriba natijasida 40 dan ortiq fuqaro manzilli yordam oldi. Eng muhimi, davlat professional ijrochi sifatli va iqtisodiy jihatdan samarali ishlashi mumkinligini amalda ko‘rdi.
2025-yilda loyiha respublika miqyosida kengaydi. «HAMROH» poytaxtning besh tumanida faoliyat yurita boshladi. Bundan tashqari, keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun notijorat ijtimoiy klub ochildi. Ushbu tashabbus bir yil davomida davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Biroq moliyalashtirish to‘xtatilgani sabab loyiha yopilish xavfi ostida qolmoqda va tashkilot yangi moliyaviy yechimlar izlamoqda.
2026-yil: sug‘urta tamoyillari va tizimdagi muammolar
2026-yil 1-yanvardan boshlab “Davlat ijtimoiy sug‘urtasi to‘g‘risida”gi qonun kuchga kirdi va vaucher tizimi joriy etildi. “Pul mijoz ortidan boradi” tamoyili bozor raqobatini kuchaytirishi kutilgan edi.
Hozirda «HAMROH» 200 dan ortiq nafar fuqaroga xizmat ko‘rsatmoqda. Biroq tizim kengaygani sari ayrim tizimli muammolar ham yuzaga chiqdi. Jumladan, to‘lovlarning kechikishi doimiy moliyaviy uzilishga sabab bo‘lmoqda. Hisobot platformasidagi texnik nosozliklar esa xizmat ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, to‘lovning amalga oshirilmasligiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, yagona ochiq reyestr mavjud emasligi xizmat ko‘rsatuvchini tanlashda subyektiv omillarni kuchaytirmoqda.
Demensiya — yangi ustuvor yo‘nalish
2026-yil 29-yanvardagi Vazirlar Mahkamasining 36-son qarori demensiya, Parkinson va Altsgeymer kasalligi bilan og‘rigan fuqarolar uchun kunduzgi parvarish xizmatini joriy etdi. Bu esa ijtimoiy xizmatlar bozorida yangi ixtisoslashgan segment shakllanayotganini anglatadi.
Shu munosabat bilan «HAMROH» 2026-yil mart oyida demensiyasi bor bemorlar uchun kunduzgi markaz ochishni rejalashtirmoqda. Ushbu markaz bemorlarning ijtimoiylashuvini ta’minlash bilan birga, ularning oila a’zolariga yengillik yaratishga xizmat qiladi. Markaz uchun subsidiyalangan bino ajratilgani va rahbariyatning Yaponiya modeli asosida o‘qitilgani davlatning ushbu yo‘nalishga jiddiy e’tibor qaratayotganini ko‘rsatadi.
Xulosa
Umuman olganda, «HAMROH» tajribasi O‘zbekistonda uch yil ichida xususiy tashabbus asosida barqaror ijtimoiy korxona yaratish mumkinligini namoyon etdi. Davlat qonunchilik asosini yaratdi va xususiy sektorni tizimga integratsiya qilishga imkon berdi.
Shu bilan birga, “g‘amxo‘rlik sanoati”ning to‘laqonli rivojlanishi uchun ikki muhim omil zarur: raqamli tizimlarning barqaror ishlashi va moliyaviy intizomning qat’iy ta’minlanishi. To‘lovlarning o‘z vaqtida amalga oshirilishi nafaqat biznes barqarorligini, balki xizmat sifati va aholining ishonchini ham belgilaydi.
Aks holda, “kumush iqtisodiyot” rivojlanish maydoni bo‘lish o‘rniga, omon qolish hududiga aylanishi mumkin.
Akmal Aliyev
“Hamroh” tashkiloti asoschisi, ko‘p yillik tajribaga ega vrach-psixiatr