@uzbyuksalish

Telegram

@uzbyuksalish

A`ZO BO`LISH

Axborot asrida haqiqat uchun kurash

 2025-04-02 11:28:48   |     Просмотров: 3028

2-aprel – butun dunyo bo‘ylab Xalqaro faktlarni tekshirish kuni (International Fact-Checking Day) sifatida nishonlanadi.

Bu kun ommaviy axborot vositalari, jurnalistlar, tadqiqotchilar va fuqarolik jamiyati vakillari uchun haqiqatni himoya qilish, yolg‘on axborotga qarshi kurashish va jamoatchilikni manipulyatsiyadan himoya qilishda muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda yolg‘on xabarlar, manipulyatsiya va propagandaning jamiyatga yetkazadigan zarari yanada sezilarli bo‘lib bormoqda. Shuning uchun faktlarni tekshirish – demokratik jamiyatning ajralmas qismiga aylanmoqda.

Bu borada so‘z ketganda, joriy yilning 26-27 fevral kunlari Toshkentda Faktcheking, tanqidiy tafakkur va media savodxonlik bo‘yicha o‘tkazilgan yangi mediamaktab haqida aytib o‘tish albatta muhimdir.

Ushbu loyiha “Yuksalish” harakati va Yevropa Ittifoqining moliyaviy ko'magida OAV vakillari va blogerlar uchun tashkil etildi. Trening axborot makonidagi asosiy muammolar – yolg‘on xabarlar, manipulyatsiya va dezinformatsiyaga qarshi kurashish ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratildi. Mediamaktab ishtirokchilarga faktcheking vositalari, tanqidiy tafakkur va media savodxonlikning ahamiyati haqida muhim bilimlar berdi. Bugungi axborot sharoitida haqiqatni anglash, ishonchli manbalarni ajratish va soxta axborotga qarshi immunitet hosil qilish har qachongidan ham dolzarb. O‘ylaymanki, bunday tashabbuslar jurnalistlar, blogerlar va keng jamoatchilik orasida sifatli va xolis axborot tarqalishiga xizmat qiladi.

Endi esa asosiy mavzuga qaytsak.

Faktlarni tekshirish nima va nega muhim?

Faktlarni tekshirish (fact-checking) – bu axborotning haqiqiyligini tekshirish jarayoni bo‘lib, u jurnalistlar va tadqiqotchilar tomonidan yolg‘on ma’lumotni fosh etish va haqiqatni ommaga yetkazish maqsadida amalga oshiriladi. Bu jarayonda turli metodlardan, jumladan, ishonchli manbalarga murojaat qilish, vizual dalillardan foydalanish va ekspertlar fikrini o‘rganish usullaridan foydalaniladi.

Zamonaviy axborot makonida faktlarni tekshirishning ahamiyati quyidagi sabablarga ko‘ra ortib bormoqda:

– Yolg‘on axborot tarqalishi: Ijtimoiy tarmoqlar va internet platformalari orqali yolg‘on xabarlar juda tez tarqaladi. Bu jamiyatda noto‘g‘ri tasavvurlarni shakllantirib, katta ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

– Manipulyatsiya va propaganda: Ayrim kuchlar yolg‘on ma’lumotlar orqali jamoatchilik fikrini o‘z manfaatlari uchun boshqarishga harakat qilishadi. Bunday hollarda haqiqatni aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi.

– Jurnalistikaning ishonchliligini saqlash: Ommaviy axborot vositalari va jurnalistika jamoatchilik ishonchini saqlab qolish uchun faktlarni tekshirishga jiddiy e’tibor qaratishi kerak.

Faktlarni tekshirish jarayoni

Faktlarni tekshirish ma’lum bir algoritm asosida amalga oshiriladi:

– Maqsadli xabar yoki ma’lumotni aniqlash: Tahlil qilinuvchi ma’lumot yoki bayonot tanlab olinadi.
– Ishonchli manbalarni tekshirish: Xabar haqiqiy manbalar orqali tekshiriladi. Bunda rasmiy hujjatlar, mustaqil tashkilotlar va ekspert fikrlari asos qilib olinadi.
– Dalillarni taqqoslash: Har xil manbalardan olingan ma’lumotlar o‘zaro solishtiriladi va aniqlik kiritiladi.
– Qaror chiqarish va ma’lumotni oshkor qilish: Fakt tekshiruv natijalari ommaga taqdim etiladi va yolg‘on ma’lumot fosh qilinadi.

Dunyo va O‘zbekistonda faktlarni tekshirish harakatlari

Dunyo bo‘yicha bir qancha faktlarni tekshiruvchi mustaqil tashkilotlar faoliyat yuritadi. Masalan, FactCheck.org, Snopes, PolitiFact, Reuters Fact Check, BBC Reality Check kabi platformalar turli ma’lumotlarni tekshirib, jamoatchilikka haqiqiy axborot yetkazishga yordam beradi.

O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda faktlarni tekshirishga bo‘lgan e’tibor ortmoqda. Hozirgi kunda bir necha mahalliy internet saytlari va mustaqil jurnalistlar yolg‘on xabarlarga qarshi faol kurash olib bormoqda. Jumladan, Factchecknet.uz platformasi mamlakatimizdagi eng mashhur fakt tekshirish resurslaridan biri hisoblanadi.

Faktlarni tekshirishda fuqarolarning o‘rni

Har bir kishi o‘zini yolg‘on axborotdan himoya qilish uchun quyidagi qoidalarga amal qilishi mumkin:

– Manbalarni tekshirish: Xabar yoki ma’lumot qayerdan kelganini va uning ishonchli manbaga tayanib berilganini tekshirish kerak.
– Qo‘shimcha manbalardan foydalanish: Bir xil ma’lumotni bir necha mustaqil manbalardan solishtirib ko‘rish tavsiya etiladi.
– His-tuyg‘uga berilmaslik: Yolg‘on ma’lumotlar ko‘pincha odamlarning his-tuyg‘ulariga ta’sir qilish orqali tarqaladi. Shuning uchun har qanday shov-shuvli xabarga shubha bilan yondashish lozim.
– Fakt tekshiruvchi saytlardan foydalanish: Xalqaro va mahalliy fakt tekshiruvchi platformalarga murojaat qilish orqali ma’lumotning haqiqiyligini aniqlash mumkin.

2-aprel – xalqaro faktlarni tekshirish kuni dunyo miqyosida yolg‘on axborotga qarshi kurashish va jamoatchilikni haqiqat bilan ta’minlash yo‘lidagi muhim tashabbuslardan biridir. Bugungi kunda har bir kishi axborotni tanqidiy tahlil qilish, yolg‘on ma’lumotlarga qarshi tura olish va fakt tekshiruv vositalaridan foydalanish orqali haqiqatni himoya qilishga hissa qo‘shishi mumkin. Jurnalistlar va ommaviy axborot vositalari esa o‘z navbatida, professionallik va xolislikni ta’minlab, faktlarni tekshirishga alohida e’tibor qaratishi zarur. Faqat shu yo‘l orqali biz axborot asrida haqiqatni saqlab qolishimiz mumkin.

Islom Asilbekov,
O‘zbekiston Jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti magistranti